Kinderen van 0 tot 4 jaar ontwikkelen zich onvoorstelbaar snel. Als een kind geboren wordt hebben de hersenen ongeveer 25 tot 30% van het volume dat ze ooit zullen bereiken. Als een kind drie jaar oud is, dan is dit al 85%. De groei van de hersenen en alle functies en verbindingen in de hersenen gaat dus echt razendsnel in deze eerste jonge jaren. In deze eerste jaren wordt het fundament gelegd voor allerlei belangrijke vaardigheden. Denk bijvoorbeeld aan taal, denken, bewegen en omgaan met emoties. Om de ontwikkeling in deze jaren te ondersteunen is het waardevol om muziek in te zetten. Niet als vrolijk extraatje, maar bewust ingezet. Muziek ondersteunt de ontwikkeling namelijk op veel van deze belangrijke gebieden tegelijk. In dit artikel leggen we je wat meer uit over wat er allemaal onder de 'motorkap' gebeurt. We nemen je mee in waarom muziek zo goed werkt bij de allerkleinsten, en wat dat betekent voor jouw dagelijkse werk als pedagogisch professional met de kinderen op de groep.
Op hoevéél gebieden muziek bijdraagt, verrast veel professionals nog steeds:
- de taalontwikkeling (o.a. het kunnen onderscheiden van klanken, opbouwen van de woordenschat en het oefenen van de spraakmotoriek);
- de motorische ontwikkeling (naast de spraakmotoriek oefenen kinderen door bewegingen in de liedjes hun grove motoriek; ook wordt de fijne motoriek soms geoefend wanneer er gebruik wordt gemaakt van materialen om geluid mee te maken);
- de cognitieve ontwikkeling (denk aan het werkgeheugen, aandacht en de verwerkingssnelheid, maar ook het abstractievermogen en voorbereidende rekenvaardigheden);
- de sociaal-emotionele ontwikkeling (hechting, emotieregulatie, beurtgedrag).
Waarom juist de eerste vier jaar zo bepalend zijn
Zoals we in de inleiding al noemden: in de eerste drie levensjaren groeit het brein van kinderen explosief. Dit is daarom een zeer kansrijke periode: kinderen kunnen zich veel vaardigheden eigen maken die ze de rest van hun leven veel zullen gebruiken en hard nodig zullen hebben. Helaas is er altijd ook een andere kant van de medaille; deze periode is naast kansrijk ook kritiek. Daarmee bedoelen we dat het een periode is die goed benut moet worden, omdat het anders voor kinderen later in hun leven lastig wordt om bepaalde vaardigheden aan te leren. Denk bijvoorbeeld aan luisteren, en dan bedoelen we hier niet luisteren naar instructies, maar letterlijk horen: klanken die via de oren binnenkomen omzetten naar bruikbare informatie in de hersenen. Als kinderen drie geweest zijn, is de kritieke periode waarin de hersenen deze vaardigheid kunnen oefenen al snel voorbij. Hoeveel een kind daarna ook nog oefent met luisteren, de grote mogelijkheid die het in aanleg had om deze vaardigheid te leren tot aan het derde levensjaar, kan vanaf dat moment niet meer volledig 'gevuld' worden. De snelheid waarmee verbindingen worden aangelegd tussen verschillende hersencellen en hersengebieden is in de eerste jaren hoger dan ooit later in het leven nog voor zal komen. Verbindingen die zijn ontstaan, blijven bestaan wanneer ze vaak gebruikt worden; net als een spier worden ze dan sterker. Ongebruikte verbindingen verdwijnen juist weer. En daarom worden wij zo blij van muziek: muziek biedt precies het gemak, de herhaling en het plezier om allerlei belangrijke ontwikkelgebieden te ondersteunen en de waardevolle verbindingen die de hersenen maken te versterken. Door meer met muziek te doen bouw je niet aan één losse vaardigheid (muzikaliteit), maar juist aan een stevig fundament in de bredere ontwikkeling van het kind.
Muziek spreekt het hele kind tegelijk aan
Waar veel activiteiten op één of twee gebieden tegelijk inzoomen (denk bijvoorbeeld aan een sportactiviteit die goed is voor de motorische ontwikkeling en het lichaamsbewustzijn), doet muziek iets bijzonders: het spreekt veel ontwikkelgebieden tegelijk aan. Een eenvoudig liedje, ondersteund met bewegingen, vraagt namelijk tegelijk om luisteren (taal), meebewegen (motoriek en lichaamsbewustzijn, maar ook abstractievermogen), de volgorde onthouden (werkgeheugen, verwerkingssnelheid) en afstemmen op elkaar (sociaal-emotionele ontwikkeling, beurtgedrag). Doordat die gebieden elkaar versterken, worden de verbindingen die in de hersenen worden aangelegd als het ware sterker dan wanneer ze op zichzelf zouden staan.
Hoe muziek al die ontwikkelgebieden ondersteunt vatten we in dit artikel kort samen, maar je kunt er natuurlijk meer over lezen in andere artikelen op onze kennisbank. Muziek ondersteunt de taalontwikkeling, draagt bij aan de motorische ontwikkeling, ondersteunt de cognitieve ontwikkeling, en versterkt de sociaal-emotionele ontwikkeling.
Herhaling en voorspelbaarheid: waarom kinderen hetzelfde liedje blijven vragen
Peuters vragen niet voor niets keer op keer om datzelfde liedje. Herhaling geeft veiligheid: het kind weet wat er komt en kan meedoen. Die voorspelbaarheid is ontwikkelingsgoud. Doordat een kind de structuur van een liedje leert kennen, kan het anticiperen - het weet bijvoorbeeld dat na die ene zin de handjes omhoog gaan. Zo oefent het geheugen, de aandacht en de spanningsboog, terwijl het gevoel van 'dit kan ik' groeit. Kleine variaties - harder of zachter, sneller of langzamer - dagen het kind daarbij telkens weer net genoeg uit om een stapje verder te komen. Samengevat is een liedje voor kinderen ideaal om te leren in hun zone van naaste ontwikkeling, waarbij ze alle ruimte krijgen om een volgend stapje te zetten zodra zij daar zelf klaar voor zijn.
Van samen zingen naar samen reguleren
Muziek is ook een prettige manier om samen emoties te reguleren. Een rustig, herhalend liedje verlaagt de spanning en helpt een kind tot rust te komen; een vrolijk, ritmisch lied geeft juist energie en kan activerend werken. In dat samen zingen zit co-regulatie: jouw voor het kind bekende stem en aanwezigheid helpen het kind om z'n eigen emoties te leren hanteren. Zo wordt muziek een middel om de sfeer op de groep bij te sturen - van een onrustig moment naar rust, of van veel weerstand bij het opruimen naar een prettig gezamenlijk moment.
Wat dit betekent voor je dagelijkse praktijk
Het goede nieuws: je hoeft er geen apart 'muziekuur' voor in te richten. Sterker nog: bij deze leeftijd zou dat juist niet ons advies zijn! Muziek werkt het sterkst als het telkens terugkomt, en die herhaling vind je het makkelijkst in de dagelijkse momenten die er tóch al zijn. Denk aan een vast liedje bij het aan tafel gaan, het poetsen van de toet na het eten of het naar buiten gaan. Ook themagerichte liedjes, die bijvoorbeeld goed aansluiten bij de seizoenen, komen gemakkelijk telkens terug. Denk aan een liedje over de regen, dat je iedere keer samen kunt zingen als je ziet dat het regent. Juist dit soort herhaling, die van nature zijn weg vindt door de dag en het jaar heen, zorgt voor de herhaling waar kinderen in hun ontwikkeling van profiteren - en het kost jou geen extra tijd, want de momenten dienen zich vanzelf aan en het ondersteunt een moment dat anders toch ook wel had plaatsgevonden, alleen dan zonder liedje.
Hopelijk zijn jullie overtuigd: muziek maken is niet alleen leuk, maar ook heel goed voor de ontwikkeling. Muziek is veel meer dan een leuk moment op de groep: samen zingen, bewegen en ontdekken raakt bijna elk deel van de ontwikkeling tegelijk. En kinderen doen dat spelenderwijs, zonder dat ze doorhebben dat ze 'leren'.
Nu vraag je je misschien af of je zelf enorm muzikaal moet zijn om iets met muziek te kunnen doen. Het antwoord is nee! Je hoeft niet (mooi) te kunnen zingen of een instrument te kunnen bespelen. Wil je concrete ideeën om te beginnen? Lees dan muziek maken met jonge kinderen, hoe doe ik dat?